Uzmanlar, elektronik sigara, vape ve ısıtılmış tütün ürünlerinin çocuklar ve gençler arasında giderek daha erken yaşlarda yaygınlaştığına dikkat çekiyor. Yasal kısıtlamalara rağmen elektronik sigara, vape ve ısıtılmış tütün ürünlerinin çocuk ve gençler arasında giderek daha erken yaşlarda yaygınlaştığı uyarısı yapılıyor.
Türkiye’de satışı ve ticareti yasal kısıtlamalar kapsamında bulunan bu ürünlerin, özellikle internet üzerinden yürütülen kaçak satış kanalları ve denetimsiz çevrim içi alışveriş ortamları aracılığıyla çocuklara ulaşabildiği belirtiliyor. Çocuk göğüs hastalıkları alanında çalışan Prof. Dr. Ayşe Tana Aslan, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı vesilesiyle bu duruma dikkat çekerek, “sessiz bir halk sağlığı tehdidi”ne işaret ediyor.
“Bu ürünler bilinçli olarak çocuklara yönelik pazarlanıyor”
Türkiye’de ortaokul ve lise öğrencilerinin dahi bu ürünlere erişebildiğine ilişkin bulgular uzmanlar tarafından kamuoyuyla paylaşılıyor.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), bu ürünlerin tüketici ürünü olarak serbest piyasada yer almasına izin verilmesi ve gençlere yönelik agresif biçimde pazarlanmasından endişe duyuyor. Halihazırda 88 ülkede elektronik sigara satın alımı için asgari yaş sınırı bulunmazken, 74 ülkede bu zararlı ürünlere yönelik herhangi bir düzenleme yer almıyor.
Tütün endüstrisi, elektronik sigara ve benzeri ürünleri çocukları ve gençleri hedef alacak şekilde sosyal medya başta olmak üzere çeşitli yöntemlerle pazarlıyor ve tanıtıyor. Binlerce farklı aroma seçeneği de bu ürünlerin gençler açısından cazibesini artırıyor.
Elektronik sigaralarda 16 binden fazla aroma seçeneği bulunuyor. Bu ürünler sosyal medya ve influencer’lar aracılığıyla çocukları hedef alırken, bazı tasarımlarda çizgi film karakterleri kullanılıyor. Ürünlerin bir kısmı ise oyuncak ya da oyunları andıran tasarımlara sahip.
Uzmanlara göre çocuklar ve gençler arasında elektronik sigara kullanımında endişe verici bir artış yaşanıyor ve bazı ülkelerde kullanım oranları yetişkinleri aşmış durumda. Sosyal medyada bu ürünlere kısa süreli maruz kalmak bile kullanım niyetini artırıyor ve daha olumlu tutumlarla ilişkilendiriliyor.
DSÖ verilerine göre 13–15 yaş arası çocuklar arasında elektronik sigara kullanımına ilişkin veriler, bu yaş grubundaki küresel nüfusun yüzde 45’ini kapsayan 110 ülkeden elde edildi. Bu kapsamda 12 milyon çocuk mevcut elektronik sigara kullanımı bildirdi. Bu sayı, 110 ülke genelinde nüfus ağırlıklı ortalama yüzde 6’lık bir yaygınlığa karşılık geliyor.
DSÖ’ye göre elektronik sigara kullanımına ilişkin anket verisi bulunmayan %55’lik çocuk grubunun yaklaşık yarısı, elektronik sigara satışının yasak olduğu ülkelerde yaşamaktadır. Geri kalan kısım için ise kullanımın sıfır olmadığı varsayılmaktadır; bu nedenle 12 milyonluk sayı gerçekte olduğundan daha düşük bir tahmindir.
Prof. Dr. Ayşe Tana Aslan, “Bu ürünlerin yalnızca yetişkinlere yönelik olduğu yanılgısından kurtulmamız gerekiyor. ve aromaları, şeker kokuları, kalem veya USB bellek görünümündeki tasarımlar tesadüf değil. Tütün endüstrisi, bilinçli olarak çocukları ve gençleri hedef alıyor” dedi.
Yasak var, ürün var
Türkiye’de elektronik sigara ve benzeri ürünlerin ithalatı ve satışı yasal kısıtlamalar kapsamında yer alıyor. Bu ürünlerin kapalı alanlarda kullanımı da tütün mevzuatı çerçevesinde yasaklı kabul ediliyor. Türkiye’de 2012 yılına kadar sıkı şekilde uygulanan tütün kontrol yasaları, bu tarihten sonra uygulama düzeyinde aynı katılığı koruyamadı. Bu durum, tütün kontrol düzenlemelerinin koruyuculuğunun zayıfladığı yönünde değerlendirmelere yol açtı.
Buna rağmen mevzuattaki yasakların pratikte yeterince açık olmaması nedeniyle bu ürünlerin, geleneksel sigaraların kullanılmadığı kapalı alanlarda dahi tüketildiği görülüyor. Toplumda bu ürünlerin “duman içermediği” ya da “pasif etkisinin düşük olduğu” yönündeki yanlış algılar, kapalı alanlarda kullanımın önünü açıyor. Oysa bu ürünlerden çıkan aerosol ve dumana maruz kalma durumunda da pasif etkilenim kaynaklı sağlık riskleri ortaya çıkıyor.
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) raporları, kadınların ve çocukların ikinci el dumana karşı daha savunmasız olduğunu ortaya koyuyor. Çocuklarda solunum problemleri, orta kulak enfeksiyonları ve ani bebek ölümü sendromu riskinde artış bildiriliyor.
Uzmanlar, yasal düzenlemelerdeki boşluklar ve denetim eksikliklerinin uygulamada ciddi sorunlara yol açtığını vurguluyor. Prof. Dr. Ayşe Tana Aslan ise şu değerlendirmeyi yapıyor:
“Yasak tek başına yeterli değil. Denetim yoksa, caydırıcı yaptırım yoksa ve ebeveynler ile öğretmenler bu ürünlerin ne olduğunu bilmiyorsa, kâğıt üzerindeki yasakların çocuklar için bir karşılığı olmaz.”
“Zararsız” görünüm, gerçek tehlike
Elektronik sigaraları çocuklar için çekici kılan etkenlerden biri, bu ürünlerin geleneksel sigaraya kıyasla “daha masum” bir imajla sunulmasıdır. Piyasada en az 16 binden[1] fazla farklı aromada bulunan bu ürünler; meyve, tatlı, nane ve mentol kokuları ile ergenlerin dikkatini çekecek biçimde tasarlanmıştır.
Oysa bilimsel veriler farklı bir tablo ortaya koyuyor: DSÖ’nün yüksek kaliteli epidemiyolojik çalışmalara dayanan bulgularına göre, elektronik sigara kullanan gençlerin geleneksel sigaraya başlama ihtimali, kullanmayanlara kıyasla yaklaşık 3 kat daha yüksektir.[2] Nikotin son derece bağımlılık yapıcı olup gelişmekte olan genç beyinde bağımlılık mekanizmalarını hızla etkinleştiriyor. Bunun yanı sıra bu ürünlerin toksik maddeler ürettiği bilinmektedir; bunların bir kısmı kansere yol açmakta, bir kısmı ise kalp ve akciğer hastalıkları riskini artırıyor.
Prof. Dr. Ayşe Tana Aslan, “Çocuğunuzun elinde içi su buharı dolu, güzel kokulu küçük bir cihaz görüyorsunuz. Onun neye maruz kaldığını anlamak için mutlaka uzman olmanıza gerek yok; bu ürünlerin hiçbiri çocuklar için güvenli değil” diyerek ailelerin farkındalığının kritik önem taşıdığını vurguladı.
“Çocuklarımızın geleceği için ortak sorumluluk”
23 Nisan’ın çocuklara ait bir bayram olduğunu hatırlatan Prof. Dr. Ayşe Tana Aslan, bu özel günde asıl kutlamanın çocukları her türlü bağımlılıktan uzak tutmaktan geçtiğini ifade etti:
“Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, bize çocuklarımıza karşı taşıdığımız sorumluluğu hatırlatıyor. Bu sorumluluk; onlara özgür, sağlıklı ve bağımlılıksız bir gelecek bırakmayı kapsar. Elektronik sigara ve benzeri ürünlerin çocuklara ulaşmasına karşı mücadele, bu sorumluluğun somut bir yansımasıdır.”
Denetimlerin artırılması, kaçak satış kanallarına yönelik yaptırımların güçlendirilmesi ve okullarda farkındalık eğitimlerinin yaygınlaştırılması acil önlemler arasında sayılıyor. Uzmanlar, özellikle gençlerin ilgisini çeken aromaların kısıtlanması gerektiğini de önemle vurgulanıyor.
